Poljske doktorice na Balkanu u XIX vijeku

Malo ljudi u Poljskoj, a još manje u Jugoistočnim zemljama zna da su jedne od prvih liječnica (žene sa završenim medicinskim fakultetom ), koje su radile u Bosni i Hercegovini, Srbiji, i Bugarskoj bile Poljakinje. U XIX stoljeću, kada je Poljska bila razdijeljena među Rusijom, Austrijom (nakon 1867 g. Austro-Ugarska) i Prusijom, Poljakinje su mogle studirati samo u Švicarskoj, jer su ženama u Lavovu, Krakovu, i Varšavi vrata sveučilista bila zatvorena. 

Teodora Krajewska

            Nakon završetka fakulteta, kako nekad, tako i danas, treba ići na posao. Poljakinje  su imale s tim najveći problem. U rodnim mjestima pred studiranjem, vlada  nije htijela čuti , o ženama liječnicima, stoga  im je zabranjivala  liječničku praksu i nije priznavala njihove diplome završenih visokih škola .

            Slična situacija bila je i u drugim državama Europe. Tada je postojalo svega nekoliko mjesta gdje su žene mogle slobodno raditi kao npr., države  juga Europe; Bugarska, Bosna i Hercegovina, a kasnije također Srbija. Paradoksalno, države koje su bile strogo patrijahalne, bile su najviše otvorene ženama liječnicima. Razlog je ležao u nedostatku liječnika, lošoj situaciji s medicinskom službom Srbije i Bugarske. Zato vlada prihvaća ideju zapošljavanja žena liječnika. U Bosni i Hercegovini, Zemaljska Vlada (a posebno supruga Benjamina von Kàllaya), nakon okupacije Austro-Ugarske, odlučila je osnovati posebno mjesto za njih. Liječnice su  imale zadaću baviti se muslimankama, koje iż religijoznih razloga  nisu smjele biti doticane  od stane drugog muškarca, osim muža.

            Među Poljakinjama, potrebno je istaknuti Teodoru Krajevsku koja je radila u Tuzli, a potom u Sarajevu. Radila je u Bosni i Hercegovini više od 30 godina. Njena prijateljica Bronisława Prašek-Całczyńska bila je prvi stručnjak, zanimala se bolesnom djecom. U Bugarskoj, prva je liječnica bila Leokadia Regutenko, koja vrši funkciju direktora bolnice u Ruščuku. Najpopularnija bila je ipak Marija Zibold. Liječila je žene, kćeri (i  ljubavnice) diplomatskog društva u Bugarskoj Nakon toga dobila je posao direktorice bolnice, poput Regutenko. Također u Srbiji, radilo je nekoliko liječnica, k tomu supruga otkrivača krvnih grupa dra Ludwika Hirszfelda, Hanna. Najzanimljivija bila je Jadwiga Olszewska, radila je istovremeno u Bugarskoj, Srbiji, a pri kraju u Tuzli. Imala je svoga konja, poput ambulante i na njemu dolazila svojim  pacijentima.

            Poljske liječnice pomagali su prije svega ženama. Bile su ne samo liječnice, nego također učiteljice, koje educiraju  pacijente  pomažeći im u svakodnevnom životu.

Bibljografija

Gregorczyk D. J., Polscy urzędnicy w administracji austro-węgierskiej w Bośni i Hercegowinie (1879-1914), „Roczniki Administracji i Prawa”, nr 10, (2010), s.  93-94.

Klejn, Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii (1877-1914), Łowicz 1999, s. 224-225.

Jadwiga Olszewska, Słownik Lekarzy Polskich w XIX wieku, t. 1, [red:] P. Szarejko, Warszawa 1991, s. 402-403.

T. J. Lis

Poljska u životu Jelice Belović-Bernadzikowskog

Jelica Belović-Bernadzikowska poznata je kao prva feministica u Bosni i Hercegovini, spisateljica, učiteljica, bila je vrlo popularna osoba u povijesti Balkana. Rodila se u Osijeku u Hrvatskoj. Živjela je u Beču i Parizu, gdje je završila školu. Ostavila je mnogo tekstova u časopisama i također nekoliko knjiga; Građa za tehnološki rječnik ženskog ručnog rada (1898–1906), O preporodu hrvatske veziljske industrije (1904), Običaji Južnih Slavena (Die Sitten der Südslaven, 1927). Bavila se etnografijom, pedagogijom, i poezijom.

            Malo ljudi, koji poznaju Jelicu i njena djela, zna da je  bila povezana s kulturom Poljske. Njen suprug bio je Poljak, Jan Bernadzikowski koji je , slično kao njegovi rođaci, došao u Bosnu i Hercegovinu,  raditi u austrougarskoj administracji.

            Belović-Bernadzikowska, je puno vremena provela  s kolegama muža. U svojim uspomenama, koje su nalaze danas u Arhivu Istorije Bosne i Hercegovine u Sarajevu, pisala je; Uz Janka imala sam u Mostaru, samo poljsko društvo […]. Autor poznatog teksta „moderna žena” (koji je bio prvi feministički manifest u Bosni), zbog svojih poljskih prijatelja brzo je naučila poljski jezik. Jedan Poljak, prijatel njena muža Aleksander Drozd pokazao joj  poljsku književnost (donosio joj knjige i zajedno razgovarao o tome). Jelica je posebno voljela Mickjeviča, i Slovačkoga. Kao feministkinja, čitala je također knjige Konopnicke i Ožeškovske.

            Njena fascinacija poljskom književnošću izazvala, je zanimanje pa se djela prevode  s poljskog na bosanski. U bosanskohercegovačkom tisaku, 1890-1918, nalazimo mnogo njenih prevedenih tekstova . Stoga je mnogo ljudi u Bosni i Hercegovini imalo mogućnost, čitanja poljske književnosti. Nažalost, danas se nitko ne sjeća, da su Mickjevič, Prus, Konopnicka, Norvid i mnogi drugi poljski pisaci i pjesnici, bili poznati zbog djelatnosti Jelice Belović-Bernadzikowske, koja je bila prijatelica Poljaka i poljske kulture.

Bibliografija

Arhiv Historije Bosne i Hercegovine, Zbirka J. Belović-Bernadzikovskiej, Memoari, sygn.0-BJ-86.

Zabilježne – Žene i javni život Bosne i Herzegovine u 20 vijeku, [red. E. Bošnjak, S. Gavrić], Sarajevo 2014.

Belović-Bernadzikowska Jelica, Stipčević-Despotović A., Hrvatski Biografski Leksikon, http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1671 [dostupan 25.03.2015].

T. J. Lis

Africa - the land of terror [ENG]

Today Europeans hear stories full of horror from Africa. The stories of bloody religious battles, witch-hunts or ritual murders of albinos, killed in order to gain organs, which allegedly can provide with some superhuman power. Those stories, which appear as incredible nightmares, were focusing attention as far back as a century ago. Among them, one of the most mysterious secrets is the tales about the beasts which are similar to our native, European werevolves. 

In 1937 the Vienna magazine Neue Freie Presse published an article gathering the history of descriptions of attacts of Menschliche Leoparden - leopardman. It was a strange sect of cannibals, who changed into animal beasts, terrorizing the whole West Africa - from Namibia through English colonies Lagos and Gold Coast, Belgian Congo to Black Republic of Liberia (Negrerepublik Liberia). Leopardmen, in their animal form, were believed to crawl to their victim, strangle it and eat right away.

According to the correspondent (the anonymous, who signed as Africanus), the English and Belgian authorities, despite their efforts, could not get rid of this brutal sect. Africanus described the course of a punitive expedition in the region Stanleyville (today it is Kisangani in the Democratic Republic of the Congo). The heads of expedition which was to restore security in the region - the civilian A. Laurent and colonel Batsoord, were accompanied by the judge Wauters, the Catholic priest and 57 local soldiers. In spite of serious troubles (the leopardmen turned out to be challenging opponents), the members of expedition managed to capture alive one of the dangerous criminals and, thus, consider the mission completed. The account of the expedition ends with some remarks on numerous dangers that await white people among wild negroes. 

The mysterious sect of the leopard-warriors, at the time when Africanus published his text, was already a subject of interest of some researchers. Since that time there was published a number of essays dedicated to the beliefs of the peoples of Africa. It was agreed that it was a brotherhood of warriors, having a hierarchical structure and wearing leathers of big cats, armed with clawed knives, indulging in ritual murders and cannibalism in order to increase the vitality. 

The Brotherhood of Leopard became a perfect adversary. No wonder, that this organisation was adopted by the popculture - it appeared in the books on Tarzan (Tarzan and the Leopard Men) and the movie about his adventures (Tarzan and the Leopard Woman); also about the adventures of Tintin (Tintin in Congo).

Tintin in Congo p.56

Bibliography:

1) A. Menschliche Leoparden [in:] Neue Freie Presse, 20 Juni 1937, p. 25;

2) D. C. Simmons, Analysis of Cultural Reflection in Efik Folktales [in:] The Journal of American Folklore, Vol. 74, No. 292/1961, pp. 126-141;

3) D. Burrows, The Human Leopard Society of Sierra Leone [in:] Journal of the Royal African Society, Vol. 13, No. 50/1914, pp.143-151;

4) L. Słupecki, , Warszawa 2011, pp. 159-174.

Wojownicy i Wilkołaki

Afryka - kraina grozy [POL]

Dziś docierają do uszu Europejczyka docierają pełne zgrozy opowieści z Afryki. Historie krwawych walk religijnych, polowań na czarownice czy rytualnych mordów albinosów gładzonych w celu pozyskania narządów mających rzekomo dawać nadludzką moc.  Historie te jawiące się jako nieprawdopodobne koszmary wywoływały zainteresowanie już przed stuleciem. Wśród nich jednym z najbardziej tajemniczych sekretów są przekazy o podobnych do naszych rodzimych, europejskich  wilkołaków bestiach.

W roku 1937 wiedeńska gazeta Neue Freie Presse opublikowała artykuł zbierający historię opisów ataków Lampartłaków (Menschliche Leoparden). Była to dziwna sekta kanibali zmieniających się w zwierzęce bestie  terroryzująca prawie całą Afrykę Zachodnią - od Namibii przez angielskie kolonie Lagos i Złote Wybrzeże, Kongo Belgijskie po „Czarną Republikę” Liberii    (Negrerepublik Liberia ). Lampartołaki w swej zwierzęcej formie miały mieć w zwyczaju podpełzać do ofiary dusić ją j zjadać na miejscu. 

 Według korespondenta (anonima podpisującego się pseudonimem Africanus) angielskim i belgijskim władzom mimo wysiłków nie udało się wyplenić brutalnej sekty. Africanus opisuje przebieg jednej ekspedycji karnej w regionie Stanleyville (dziś Kisangani w Demokratycznej Republice Konga). Dowódcom wyprawy mającej przywrócić bezpieczeństwo w regionie – cywilowi A. Laurentowi i pułkownikowi Batsoordowi towarzyszyli sędzia Wauters, katolicki ksiądz i 57 miejscowych żołnierzy. Mimo poważnych trudności (lampatołaki okazały się wymagającym przeciwnikiem) ekspedycji udało się jednego z niebezpiecznych zbrodniarzy pojmać żywcem i tym samym zakończyć wyprawę sukcesem.  Relacja kończy się rozważaniami o tym, że wśród dzikich murzynów na białych czekają rozliczne niebezpieczeństwa.

Tajemnicza sekta wojowników-lampartów gdy Africanus publikował swój tekst była już przedmiotem zainteresowania badaczy, od tamtej pory ukazał się szereg opracowań poświeconych wierzeniom ludów Afryki. Ustalono że było to posiadające hierarchiczną strukturę bractwo wojowników przebierające się w skóry wielkich kotów, uzbrojone w szponiaste noże i dokonujące rytualnych mordów i kanibalizmu w celu zwiększenia swej witalności. 

Bractwo Lamparta rychło zostało idealnym antagonistą, nic więc dziwnego że organizacja ta została zaadoptowana przez popkulturę - pojawiła się w książkach o Tarzanie (Tarzan and the Leopard Men) oraz filmie o jego przygodach (Tarzan and the Leopard Woman) oraz w przygodach Tintina (Tintin w Kongo s. 30-31).  

Tintin w Kongo s. 30-31.

Bibliografia:

1)       Menschliche Leoparden [w:] Neue Freie Presse, 20 Juni 1937, s. 25;

2)      D. C. Simmons, Analysis of Cultural Reflection in Efik Folktales [w:] The Journal of American Folklore, Vol. 74, No. 292/1961, s. 126-141;

3)      D. Burrows, The Human Leopard Society of Sierra Leone [w:] Journal of the Royal African Society, Vol. 13, No. 50/1914, s.143-151;

4)      L. Słupecki, Wojownicy i Wilkołaki, Warszawa 2011, s. 159-174.